रामोदान्ते सुन्दरकाण्डः

स समुल्लङ्घय मैनाकं सुरसामभिवाद्य च ।
निहत्य सिंहिकां नीत्या पारं प्राप महोदधेः ॥ (२)

पदच्छेदः

सः समुल्लङ्घय, मैनाकम्, सुरसाम्, अभिवाद्य, च, निहत्य, सिंहिकाम्, नीत्या, पारम्, प्राप, महोदधेः

पदार्थः

सः = असौ
समुल्लङ्घय = उत्प्लुत्य
मैनाकम् = मैनाकनाम्ना पर्वतः
सुरसाम् = सुरसानाम्नी नागमाता
अभिवाद्य = प्रणम्य
निहत्य = विनश्य
नीत्या = उचितप्रकारेण
पारम् = तीरम्
प्राप = प्राप्तवान्
महोदधेः = समुद्रस्य (महान् च असौ उदधिः = महोदधिः उदकम् अस्मिन् धीयते इति उदधिः। )

पदपरिचयः

सः = ‘तद्’ दकारन्तः प्.प्र.ए.
समुल्लङ्घय = सम् + उत् उपसर्गपूर्वकं ‘लघि’ ल्यबन्ताव्ययम्
मैनाकम् = अ.पु.द्वि.ए.
सुरसाम् = आ स्त्री द्वि. ए.
अभिवाद्य = ‘अभि’ उपसर्गपूर्वकं ‘वदि’ ल्यबन्ताव्ययम्
च = अव्ययम्
निहत्य = ‘नि’ उपसर्गपूर्वकं ‘हृ’ ल्यबन्ताव्ययम्
सिंहिकाम् = आ स्त्री द्वि ए.
नीत्या = इ स्त्री तृ ए.
पारम् = अ.पु. द्वि. ए
प्राप =  ‘प्र’ उपसर्गपूर्वकं ‘आप्’ धातुः लिट् प्र.पु.ए.
महोदधेः = इ.पु.ष.ए.

अन्वयः 

सः मैनाकं समुल्लङ्घय सुरसाम् अभिवाद्य च नीत्या सिंहिकां निहत्य महोदधेः पारं प्राप ।

आकाङ्क्षां तात्पर्यं च लिखिन्तु ।
 

५.५५ श्लोकस्य  उत्तरम्

येन त्वेतानि सर्वाणि सङ्गृहीतानि भारत ।
यद् बलानां बलं श्रेष्ठं तत् प्रज्ञाबलमुच्यते ॥

पदच्छेदः

येन तु एतानि सर्वाणि सम्-गृहीतानि भारत ।
यद् बलानाम् बलम् श्रेष्ठम् तत् प्रज्ञाबलम् उच्यते ॥

अन्वयः

भारत ! येन तु एतानि सर्वाणि सङ्गृहीतानि, यद् बलानां श्रेष्ठं बलं तत् प्रज्ञाबलम् उच्यते ।

भावार्थः

हे भारत ! प्रज्ञायां सर्वाणि बलानि अन्तर्भूतानि सन्ति । यतः प्रज्ञा एव सर्वोत्तमं बलम्  अतः एव सर्वेषु बलेषु श्रेष्ठं बलं प्रज्ञा इति उच्यते ।

विदुरनीतिः ४.५२

विदुरनीतिः ४.५२

नरः केन किं विन्दते (प्राप्नोति)?

बुद्धया भयं  प्रणुदति तपसा विन्दते महत् ।
गुरुशुश्रूषया  ज्ञानं शान्तिं योगेन विन्दति ॥ ४.५२

पदच्छेदः

बुद्धया भयं  प्रणुदति तपसा विन्दते महत् ।
गुरु-शुश्रूषया ज्ञानं शान्तिं योगेन विन्दति ॥

अन्वयः

(नरः) बुद्धया भयं प्रणुदति, तपसा महत् विन्दते, गुरुशुश्रूषया ज्ञानम्, योगेन शान्तिं विन्दति ।

तात्पर्यम्

नरः बुद्धया भयं अपनोदति / नाशयति, तपसा महत् (ब्रह्म) विन्दते (प्राप्नोति) , गुरुसेवया ज्ञानं  विन्दते (ज्ञानवर्धनं प्राप्नोति),  योगाभ्यासेन शान्तिं च विन्दते (प्राप्नोति) ।

अधोदत्तस्य श्लोकस्य  पदच्छेदम् अन्वयञ्च कुर्वन्तु ।

येन त्वेनानि सर्वाणि सङ्गृहीतानि भारत ।
यद् बलानां बलं श्रेष्ठं तत् प्रज्ञाबलमुच्यते ॥ ५.५५

रामोदान्ते सुन्दरकाण्डः - प्रथमश्लोकस्य उत्तरम्

रामोदान्ते सुन्दरकाण्डः -  प्रथमश्लोकस्य उत्तरम्

क्रियापदं किम् ? पुप्लुवे (कूर्दितवान् , उत्प्लुतवान् )

कः पुप्लुवे = पवनात्मजः
किं कृत्वा पुप्लुवे = अभिवाद्य
कान् अभिवाद्य = अमरान्
कीदृशान् अमरान् अभिवाद्य? = सकलान् 
कस्मात् पुप्लुवे = गिरेः
कीदृशात् गिरेः = तस्मात् गिरेः
किमर्थं पुप्लुवे = विलङ्घयितुम्
कं विलङ्घयितुं पुप्लुवे =  अर्णवम्
कदा पुप्लुवे = अथ
तात्पर्यम्

ततः सीता दर्शनाकाङ्क्षी मारुतिः समुद्रं लङ्घयितुं निश्चित्य सर्वान् देवान् प्रणम्य तस्मात् गिरेः उत्प्लुतवान् ।

रामोदन्ते सुन्दरकाण्डः 01

 

रामोदन्ते सुन्दरकाण्डः

अभिवाद्याथ सकलान् अमरान् पवनात्मजः ।

पुप्लुवे च गिरेस्तस्मात् विलङ्घयितुमर्णवम् ॥

पदविभागः

अभिवाद्य अथ सकलान् अमरान् पवनात्मजः पुप्लुवे च गिरेः तस्मात् विलङ्घयितुम् अर्णवम् ।

पदार्थः

अभिवाद्य = प्रणम्य ; अथ = ततः ; अमरान् = देवान् ; सकलान् = सर्वान् ; पवनात्मजः = मारुतिः ; पुप्लुवे = उत्प्लुतवान् ; गिरे:= पर्वतात् ; विलङ्घयितुम् = अधिगन्तुम्, समुत्तीर्तुम् ; अर्णवम् = समुद्रम्

पदपरिचयः

अभिवाद्य = अभि उपसर्गपूर्वकस्य  ‘वदि’ धातोः ‘अभिवादनस्तुत्योः’ ल्यबन्ताव्ययम्
अथ = अव्ययम्
सकलान् = अ.पु. द्वि वि. ब.व
अमरान् = अ.पु. द्वि. वि. ब. व
पवनत्मजः  = अ.पु. प्र.वि. ए.व
पुप्लुवे = प्लुङ् (गतौ) लिट् प्र.पु. ए.व
च = अव्ययम्
गिरेः = इ.पु. प.वि. ए.व
तस्मात् = तद् - दकारान्तः पु. प.वि .व.
विलङ्घयितुम् = वि उपसर्गपूर्वकः लघि "गतौ" तुमुनन्ताव्ययम्
अर्णवम् = अ.पु. द्वि.वि. ए.व

अन्वयः
अथ पवनात्मजः सकलान् अमरान् च अभिवाद्य  तस्मात् गिरेः अर्णवं विलङ्घयितुं पुप्लुवे ।

श्लोकात् क्रियापदं चिन्वन्तु ।

पदानि विभक्तिशः विभज्य अधो विद्यमानायाः आकाङ्क्षायाः उत्तरम् यच्छन्तु ।

कः पुप्लुवे? किं कृत्वा पुप्लुवे? कान् अभिवाद्य? कीदृशान् अभिवाद्य? कस्मात् पुप्लुवे ? कीदृशात् पुप्लुवे?
किमर्थं पुप्लुवे?    कं विलङ्घयितुं पुप्लुवे? कदा पुप्लुवे?

तात्पर्यं स्वशब्दैः लिखित्वा प्रेषयन्तु ।

१.८३ श्लोकस्य उत्तरम्

१.८३  श्लोकस्य उत्तरम्

पदच्छेदः
षड् दोषाः पुरुषेण इह हातव्याः भूतिम् इच्छता ।
निद्रा तन्द्रा भयं क्रोधः आलस्यं दीर्घसूत्रता ॥

अन्वयः
भूतिम् इच्छता पुरुषेण  निद्रा, तन्द्रा, भयम्, क्रोधः, आलस्यम्, दीर्घसूत्रता (इति) षड् दोषाः इह हातव्याः ।

भावार्थः

येन  पुरुषेण ऐश्वर्यम् इष्यते तेन अस्मिन् (लोके) निद्रा, मन्दता, भयम्, क्रोधः, आलस्यम्, विस्तृतभाषणम् इति षड् दोषाः त्यक्तव्याः ।

विदुरनीतिः 1

विदुरनीतिः

षडेते तु गुणाः पुंसा न हातव्याः कदाचन ।
सत्यं दानमनालस्यमनसूया क्षमा धृतिः ॥१ - ८६॥

पदच्छेदः

षड् एते तु गुणाः पुंसा न हातव्याः कदाचन ।
सत्यम् दानम् अनालस्यम् अनसूया क्षमा धृतिः ॥

अन्वयः

पुंसा सत्यं, दानम्, अनालस्यम्, अनसूया, क्षमा, धृतिः एते षट् गुणाः तु कदाचन न हातव्याः ।

तात्पर्यम्

मनुष्यः कदापि एतान् सत्यं, दानम्, अनालस्यम्, अनसूया, क्षमा, धृतिः च उत्तमान् षट् गुणान् न त्यजेत् ।

समानरीत्या अधो दत्तस्य श्लोकस्य पदच्छेदं अन्वयञ्च कुर्वन्तु ।

षड् दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता ।
निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ॥ १ - ८३ ॥

श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रम्

श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रम्

मङ्गलश्लोकः

विश्वं दर्पणदृश्यमाननगरी तुल्यं निजान्तर्गतम्

    पश्यन्नात्मनि मायया बहिरिवोद्भूतं यथा निद्रया ।

यस्साक्षात्कुरुते प्रबोधसमये स्वात्मानमेवाद्वयम्

    तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥

अन्वयः पदविभागः च – विश्वं दर्पणदृश्यमाननगरी तुल्यं (अस्ति) । यथा निद्रया निजान्तर्गतं (स्वप्नविश्वम्) बहिरिव उद्भूतं (तथा) मायया (बहिरिव जाग्रत्प्रपञ्चम्) आत्मनि पश्यन् यः प्रबोधसमये स्वात्मानम् अद्वयम् एव साक्षात्कुरुते  तस्मै  श्रीगुरुमूर्तये श्रीदक्षिणामूर्तये इदं नमः ।

प्रतिपदार्थः – विश्वं – जगत् दर्पणदृश्यमाननगरी –बिम्बे पश्यन्ती पुरी तुल्यं – समानम् (अस्ति) । यथा निद्रया – शयनेन निजान्तर्गतम् – निद्रालोः अन्ते यत् स्वप्नप्रपञ्चम् बहिः इव  - बाह्यसदृशम् उद्भूतम् – जायमानं (तथा) मायया – अविद्यया (बहिरिव उद्भूतं जाग्रत्प्रपञ्चम्) आत्मनि – स्वे पश्यन् यः – यः ज्ञानी दृश्यमानः प्रबोधसमये – समाधौ ज्ञानोदयकाले स्वात्मानम् – अन्तस्थं  चैतन्यम्  अद्वयम् – एकम्  एव – अन्यविषयान्तरा साक्षात्कुरुते – अपरोक्षतया त्रिपुटीरहितः दृश्यते तस्मै श्रीगुरुमूर्तये श्रीदक्षिणामूर्तये इदं नमः ॥

को गुरुः ? गुकारश्चान्धकारोहि रुकारस्तेज उच्यते । अज्ञानग्रासकं ब्रह्म गुरुरेव न संशयः ॥

दक्षिणामूर्तिः – दक्षिणं प्रति मूर्तिः, मृत्युञ्जयः, शिवः ।

श्लोकः – १

बीजस्यान्तरिवाङ्कुरो जगदिदं प्राङ्निर्विकल्पं पुनः

    मायाकल्पितदेशकालकलनावैचित्र्यचित्रीकृतम् ।

मायावीव विजृम्भयत्यपि महायोगीव यः स्वेच्छया

तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ १॥

अन्वयः पदविभागः च – इदं जगत् प्राक् बीजस्य अन्तः अङ्कुरः इव निर्विकल्पं (आसीत्) । पुनः मायाकल्पितदेशकालकलनावैचित्र्यचित्रीकृतम् । यः मायावी इव महायोगी इव अपि स्वेच्छया (इदं जगत्) विजृम्भयति, श्रीगुरुमूर्तये श्रीदक्षिणामूर्तये तस्मै इदं नमः ॥

प्रतिपदार्थः – इदम् – एतत् जगत् – विश्वम् प्राक् – पूर्वम् बीजस्य -वपनस्य अन्तः – अन्ते अङ्कुरः इव – मञ्चरी इव निर्विकल्पम् – अव्यक्तम् (आसीत्) । यः मायावी इव - ऐन्द्रजालिकः इव महायोगी इव – शिद्धपुरुषः इव अपि - च स्वेच्छया – स्वस्य सङ्कल्पेन पुनः (पुनः पुनः)

मायाकल्पितदेशकालकलनावैचित्र्यचित्रीकृतम् – प्रकृत्या परिभावितयोः जायमानयोः देशकालयोः फलेन नानात्वेन शोभितं (इदं जगत्) विजृम्भयति – प्रसारयति, श्रीदक्षिणामूर्तये तस्मै इदं नमः ॥

व्याकरणांशाः

१. निर्विकल्पम् – निर्गताः विकल्पाः यस्मात् सः

२. स्वेच्छया – स्वस्य इच्छा स्वेच्छा तया

३. मायया कल्पितः, मायाकल्पितः – माययापरिभावितः । देशः च कालः च देशकालौ । मायाकल्पितौ देशकालौ मायाकल्पितदेशकालौ, तयोः मायाकल्पितदेशकालयोः । मायाकल्पितदेशकालयोः कलना मायाकल्पितदेशकालकलना । मायाकल्पितदेशकालकलनया वैचित्र्यं – मायाकल्पितदेशकालकलनावैचित्र्यम् । मायाकल्पितदेशकालकलनावैचित्र्येण चित्रीकृतम्, मायाकल्पितदेशकालकलनावैचित्र्यचित्रीकृतम् ।

भावार्थः – यथा वपने अङ्कुरः अव्यक्तरूपः सन् तथा एतद्जगदपि सृष्टेः पूर्वं मायायां बीजाकारे आसीत् । सृष्ट्यनन्तरं अमुया मायया कृताभ्यां देशकालाभ्यां कार्याभ्यां प्रपञ्चः अनेकरूपतया भाति । यत् पूर्वं नास्ति परे सदिव भाति तन्मिथ्या । एतत् सृष्टिकार्यम् ऐन्द्रजालिकेन वा सिद्धपुरुषेण वा  प्रसारयत् ऐन्द्रजालिकं समानम् अस्ति । येन गुरुणा परब्रह्मणा ईश्वरेण स्वशक्त्या जगत् क्रियमाणं, तस्मै अस्मदाचार्याय  हरीश्वरैक्याय  परमात्मने एतान् नमस्कारान् समर्पयामि ॥

'ईश्वरोगुरुरात्मेति मूर्तिभेदविभागिने ।

व्योमवद्व्याप्तदेहाय श्रीदक्षिणामूर्तये नमः ॥'